دانشگاه قم علوم و فنون مدیریت اطلاعات 2476-6658 12 2 2026 06 22 Identifying and ranking factors affecting the success of information and communication technology innovation ecosystem شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر موفقیت اکوسیستم‌ نوآوری فناوری اطلاعات و ارتباطات 30 49 4734 10.22091/stim.2024.10508.2074 FA مهدی الیاسی استاد، مدیریت تکنولوژی، دانشکده مدیریت و حسابداری دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. 0000-0002-9883-3187 Journal Article 2024 03 10 <strong>Purpose:</strong> Given the role of information and communication technology (ICT) in economic and social development and the global movement toward knowledge-based societies, the importance of innovation in this field is paramount. In Iran, despite ICT innovation policies and the emphasis on ICT innovation in upstream documents—such as the Vision of the Islamic Republic of Iran for the Horizon 1404—statistics unfortunately indicate persistent weaknesses in ICT innovations. Evidence of this includes ranking 125th in ICT service exports based on the 2021 Global Innovation Index, as well as the gap between Iran's ICT share of gross domestic product (GDP) and the global economic average in 2019. Because innovation does not occur in isolation and is the result of collaboration among various actors within an innovation ecosystem, this study aims to identify and prioritize the factors influencing the success of the ICT innovation ecosystem in Iran. <strong>Methodology:</strong> First, through a literature review and 12 semi-structured interviews conducted in 2023, the critical success factors of the ICT innovation ecosystem were identified. A fuzzy Delphi questionnaire was then utilized to assess the relevance of these factors, followed by prioritization using the Analytic Hierarchy Process (AHP). The questionnaires were completed by 9 academic and policymaking experts, along with 335 ICT companies. <strong>Findings:</strong> The literature review identified and categorized the factors affecting the success of the ICT innovation ecosystem into 5 main criteria—human capital, financial resources, policy, infrastructure, and market issues—encompassing 21 sub-criteria. The findings indicate that expert teams possessing technical, financial, R&D, and management skills play a vital role in gaining market share. Financing through venture capital and long-term loans is also critical for ICT business growth. Alongside financing and human capital, facilitating access to financial resources and providing business advisory services to ICT company owners are essential. Infrastructure preparation—including technical prerequisites (hardware and software) and innovation infrastructures—represents another major driver of business growth. Furthermore, advertising, marketing skills, and economic analysis (such as profit estimation and return on investment) were identified as key influential factors. Following the literature review and interviews, four additional factors were incorporated based on expert opinions: 1) the potential for international collaboration; 2) the availability of market and commercialization specialists; 3) the presence of legal experts; and 4) the implementation of ICT by public organizations. <strong>Conclusion:</strong> Considering financial and policy criteria as among the most critical success factors for the ICT innovation ecosystem, several measures can foster innovation in the ICT sector. These include developing policies for easier access to financial facilities, fostering networks with foreign technology companies, ensuring the presence of specialized commercialization experts in the ICT field, and streamlining the establishment of ICT startups. <strong>هدف: </strong>با توجه به نقش فناروی اطلاعات و ارتباطات (فاوا) در توسعۀ اقتصادی و اجتماعی و حرکت جهانی به‌سوی جوامع دانایی محور، اهمیت نوآوری در این حوزه بالاست. در کشور ما نیز علی‌رغم سیاست‌گذاری‌های انجام‌شده در این حوزه و تأکید بر نوآوری و توسعۀ فناوری‌های فاوا در اسناد بالادستی نظیر چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404، آمارها گویای وجود ضعف در نوآوری‌های فاواست. جایگاه 125 کشور در صادرات خدمات فاوا براساس شاخص جهانی نوآوری در سال 2021 و فاصلۀ سهم فاوا در تولید ناخالص داخلی کشور تا میانگین ارزش در اقتصاد جهانی در سال 1399 گواه این مدعاست. ازآنجاکه  نوآوری در انزوا رخ نمی‌دهد و برآمده از همکاری میان بازیگران مختلف در قالب اکوسیستم نوآوری است، هدف پژوهش حاضر شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری فاوا در ایران و اولویت‌بندی آن‌هاست.<strong> </strong> <strong>روش‌شناسی: </strong>برای دستیابی به هدف پژوهش، ابتدا با مطالعات کتابخانه‌ای و مرور پیشینه (بخش کیفی)، عوامل مؤثر بر موفقیت اکوسیستم‌های‌ نوآوری فاوا استخراج شدند. این عوامل با عنوان زیرمعیارها طبقه‌بندی شدند. سپس با مصاحبۀ نیمه ساختاریافته با 12 نفر از خبرگان دانشگاهی و صنعتی فعال در حوزۀ فاوا، سایر عوامل نادیده‌گرفته‌شده نیز شناسایی شدند. برای اطمینان از مرتبط‌بودن شاخص‌های شناسایی‌شده با هدف پژوهش از پرسش‌نامۀ دلفی فازی متشکل از عوامل مستخرج از پیشینه و مصاحبه‌ها استفاده شد. پایایی پرسش‌نامه با توزیع میان 12 خبره و محاسبه آلفای کرونباخ در نرم‌افزار اس‌پی‌اس‌اس انجام و کسب ضریب بالای 0.7 مبنای پایا بودن ابزار شد. برای تأیید روایی هر عامل نیز امتیاز تأثیر آن باید بیش‌تر از 1.5 باشد؛ در غیر این صورت حذف می‌شود. پس از غربال عوامل، برای تعیین اولویت و وزن هر معیار و زیرمعیار، از روش تحلیل سلسله‌مراتبی فازی استفاده شد. مقایسات زوجی با پرسش‌نامۀ زوجی انجام شد (مقایسۀ زوجی معیارها با هم و زیرمعیارها با هم) که از مقایسه اهمیت گزینۀ آی‌اُم نسبت به اهمیت گزینۀ جِی‌اُم استفاده می‌کند). پرسش‌نامه‌ها با پست الکترونیک میان 500 شرکت فناور فعال در حوزۀ فاوا توزیع شد و طی دو مرحله پیگیری، تعداد 335 پرسش‌نامۀ تکمیل‌شده با نرخ مشارکت 67% دریافت شد. با توجه به هدف پژوهش در شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری حوزۀ فاوا، در کنار شرکت‌های فناور، پرسش‌نامۀ مقایسات زوجی میان سایر بازیگران این اکوسیستم شامل شش عضو هیئت‌علمی دانشگاه دارای سابقۀ پژوهشی در حوزۀ فاوا و سه خبرۀ فعال در حوزۀ سیاست‌گذاری شرکت‌های دانش‌بنیان فاوا نیز توزیع شد. پس از تجزیه‌وتحلیل پرسش‌نامه‌ها، برای اطمینان از این‌که تا چه حد می‌توان به اولویت‌های برآمده از مقایسات اعتماد کرد، نرخ ناسازگاری کم‌تر از 0.1 ملاک قرار گرفت. <strong>یافته‌ها: </strong>با مرور پیشینه و مطالعات کتابخانه‌ای، عوامل مؤثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری فاوا در قالب پنج معیار سرمایۀ انسانی، منابع مالی، سیاستی، زیرساخت، و بازار و 21 زیرمعیار شناسایی و دسته‌بندی شدند. براساس یافته‌ها، وجود تیم مؤسس متخصص و ماهر با ترکیبی از تخصص‌های فنی، پژوهشی (تحقیق و توسعه)، و مهارت‌های مدیریتی نقش مهمی در جذب سرمایه و کسب سهم بازار دارند. تأمین مالی مداوم و بلندمدت در قالب سرمایه‌گذاری خطرپذیر، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، سرمایه‌گذاری خارجی، تأمین سرمایۀ اولیه برای راه‌اندازی کسب‌وکارها، دریافت وام‌های بلندمدت با نرخ بهرۀ مناسب، و معافیت از پرداخت سود وام در سال‌های ابتدایی نیز یک پیش‌شرط مهم برای رشد پایدار کسب‌وکارهای فاواست. اما تنها تأمین مالی و وجود سرمایۀ انسانی، موفقیت اکوسیستم نوآوری فاوا را تضمین نمی‌کند و نقش نهادهای قانون‌گذار برای تسهیل دسترسی به منابع مالی، مهارت‌آموزی در قالب آموزش و ارائۀ مشاوره به صاحبان کسب‌وکارها، و جلوگیری از جرائم تخریب‌کننده نیز دارای اهمیت است. آمادگی زیرساختی در قالب آمادگی‌های فنی (سخت‌افزاری، نرم‌افزاری، پهنای باند اینترنت) و وجود زیرساخت‌های نوآوری به‌شکل مراکز رشد و شتاب‌دهنده‌ها برای ارائۀ خدمات مشاوره‌ای، شبکه‌سازی، و مربی‌گری به کسب‌وکارهای فاوا  و بهره‌گیری کسب‌وکارهای این حوزه از مهارت‌های تبلیغاتی و بازاریابی و تحلیل‌های اقتصادی به‌شکل تخمین سود و نرخ بازگشت سرمایه نیز دو عامل تأثیرگذار دیگر هستند. پس از مرور و جمع‌بندی پیشینه، مصاحبه‌شوندگان چهار عامل 1) امکان انجام همکاری‌های بین‌المللی؛ 2) وجود متخصصان حوزۀ بازار و تجاری‌سازی؛ 3) وجود متخصصان حقوقی؛ و 4) استقبال نهادهای دولتی از پیاده‌سازی فناوری اطلاعات و ارتباطات را عوامل درخور توجهی دانستند. <strong>نتیجه‌گیری: </strong>با توجه به قرار گرفتن معیارهای مالی و سیاستی در زمرۀ مهمترین عوامل مؤثر بر موفقیت اکوسیستم نوآوری فاوا، توسعۀ سیاست‌های دریافت تسهیلات مالی با شرایط آسان‌تر، شبکه‌سازی با شرکت‌های فناور خارجی، حضور متخصصان تجاری‌سازی محصولات خاص حوزۀ فاوا، و تسهیل راه‌اندازی کسب‌وکارهای فاوا به توسعۀ نوآوری‌های بخش فاوا کمک شایانی خواهد کرد. https://stim.qom.ac.ir/article_4734_7d455ed605b233a772e522358b6a5e54.pdf