دانشگاه قم علوم و فنون مدیریت اطلاعات 2476-6658 12 2 2026 06 22 Benefits and challenges of using generative artificial intelligence tools in scientific research: A systematic review مزایا و چالش‌های استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی موّلد در پژوهش‌های علمی: مرور نظام‌مند 85 103 4735 10.22091/stim.2025.12295.2213 FA منصوره مهدی زاده استادیار گروه مطالعات نظری علم، فناوری و نوآوری، موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران 0000-0001-8788-1282 Journal Article 2025 02 07 <strong>Objective: </strong>This study aimed to examine the opportunities and challenges associated with the use of generative artificial intelligence (GenAI) tools in scientific research and scholarly outputs. <strong>Method: </strong>A systematic review was conducted by searching international scientific databases, including Google Scholar, ScienceDirect, Web of Science, and Scopus. Following the retrieval of relevant articles and screening based on the predefined inclusion and exclusion criteria, 41 articles were selected for qualitative meta-synthesis. The selected articles were carefully reviewed, and open and axial codes were extracted. During open coding, all relevant categories were identified, while axial coding was used to group the categories based on their similarities and differences. Overall, one main category, two subcategories (axial codes), and 18 subcategories were identified. <strong>Findings: </strong>The analytical findings indicated that the use of GenAI tools in scientific research creates numerous opportunities as well as challenges. The identified opportunities include enhancing equity; increasing the speed and accuracy of collecting, organizing, and analyzing large volumes of scientific data; facilitating and broadening digital access; improving university services; enhancing the accuracy and quality of academic writing; accelerating scientific peer-review processes; making research more engaging and comprehensible; and enabling new forms of academic writing and research. The findings also revealed several challenges, including algorithmic bias and discrimination; concerns regarding transparency and privacy; the generation of inaccurate information; lack of originality and reliability; insufficient accountability and risks of plagiarism; the accelerated production of low-quality articles; legal concerns related to intellectual property rights and copyright; the risk of users misinterpreting or misunderstanding information; and the potential loss or replacement of jobs in the research sector. <strong>Conclusion: </strong>The findings showed that the use of GenAI in scientific research, while creating opportunities to enhance the speed, accuracy, quality, and accessibility of research processes, also entails challenges such as bias, misinformation, threats to academic integrity, legal uncertainties, and reduced transparency and accountability. Therefore, addressing this technology should not be limited to its adoption or restriction, but should instead focus on its responsible governance and use. This requires developing clear policies and guidelines, enhancing AI literacy and research ethics, and fostering cooperation among researchers, universities, policymakers, scholarly publishers, and other stakeholders in the research ecosystem to capitalize on the potential of GenAI while safeguarding academic integrity, credibility, and trust. <strong>هدف:</strong> پژوهش حاضر با هدف بررسی فرصت‌ها و چالش‌های استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی موّلد در پژوهش‌ها و تولیدات علمی انجام شده است. <strong>روش:</strong> پژوهش حاضر به‌روش مرور نظام­مند انجام شده است. بدین منظور پایگاه‌های علمی خارجی از جمله گوگل اسکالر، ساینس دایرکت، وب‌آوساینس و اسکوپوس بررسی شدند. پس از جست‌وجوی مقاله‌ها و اعمال غربالگری براساس معیارهای ورود و خروج به مطالعه، در مجموع 41 مقاله مرتبط با موضوع برای انجام فراتحلیل کیفی انتخاب شدند. ابتدا متون مربوط به 41 مقاله مرتبط به دقت مطالعه شد. سپس کدهای باز و محوری استخراج شد. در مرحلۀ کدگذاری باز، تمامی مقوله‌ها شناسایی شدند و در مرحلۀ کدگذاری محوری، مقوله‌ها براساس شباهت‌ها و تفاوت­هایشان در دسته­بندی­های جداگانه‌ای قرار گرفتند. در مجموع یک مقولۀ اصلی، دو مقولۀ فرعی (کد محوری)، و 18 زیرمقوله شناسایی شدند. <strong>یافته ­ها:</strong> یافته­های تحلیلی پژوهش نشان داد که استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی موّلد در زمینۀ پژوهش‌های علمی، فرصت‌ها و چالش‌های بی‌شماری ایجاد کرده است. نمونه‌‌های فرصت‌های استفاده از این ابزارها افزایش عدالت، افزایش سرعت و دقت در جمع‌آوری، سامان‌دهی و تحلیل حجم وسیع داده‌های علمی، تسهیل و جامعیت دسترسی دیجیتال، بهبود خدمات دانشگاهی، بهبود دقت و کیفیت نوشتار علمی، تسریع در فرایندهای داوری علمی، جذاب‌تر و قابل درک‌تر کردن پژوهش‌ها و ایجاد اَشکال جدید نگارش و پژوهش علمی هستند. یافته‌ها همچنین نشان داد که چالش‌های برآمده از استفاده از ابزارهای یادشده در تولیدات علمی نیز عبارتند از: سوگیری و تبعیض الگوریتمی، مسائل مرتبط با شفافیت و حفظ حریم خصوصی، تولید اطلاعات نادرست، عدم اصالت، غیرقابل اعتماد بودن، نبود مسئولیت‌پذیری و بیم سرقت ادبی، افزایش سرعت تولید مقاله‌های بی‌کیفیت، نگرانی‌های حقوقی دربارۀ حقوق مالکیت معنوی و حق چاپ، بیم تفسیر و درک اشتباه کاربران، و از بین رفتن یا جایگزین شدن بسیاری از مشاغل در حوزه پژوهش. <strong>نتیجه­ گیری:</strong> نتایج پژوهش نشان داد که استفاده از هوش مصنوعی مولد در پژوهش‌های علمی، ضمن ایجاد فرصت‌هایی برای افزایش سرعت، دقت، کیفیت و دسترسی‌پذیری فرایندهای پژوهشی، چالش‌هایی همچون سوگیری، تولید اطلاعات نادرست، نقض اصالت علمی، ابهامات حقوقی، کاهش شفافیت و مسئولیت‌پذیری را نیز به همراه دارد. ازاین‌رو، مواجهه با این فناوری نباید صرفاً بر پذیرش یا محدودسازی آن متمرکز باشد، بلکه مستلزم حکمرانی و استفاده مسئولانه از آن است. تحقق این امر نیازمند تدوین سیاست‌ها و دستورالعمل‌های روشن، ارتقای سواد هوش مصنوعی و اخلاق پژوهش، و همکاری و هماهنگی میان پژوهشگران، دانشگاه‌ها، سیاست‌گذاران، ناشران علمی و سایر ذی‌نفعان این زیست‌بوم است تا ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های این فناوری، از آسیب به اصالت، اعتبار و اعتماد علمی جلوگیری شود. https://stim.qom.ac.ir/article_4735_934c64b5a4e266fa5ce793692a8bc8fa.pdf